Een vis vraag je niet om het water te beschrijven

Cultuur is het meest besproken en het minst bekeken onderdeel van een organisatie. We schrijven waardenlijsten, we lanceren programma’s, we meten engagement. Maar wie kijkt eigenlijk écht naar wat er vandaag gebeurt? Bean François volgde de leergang Corporate Antropologie aan de Academie voor Organisatiecultuur: vijf blokken, verspreid over tien maanden. Hij kwam terug met een eenvoudige, ongemakkelijke les: wie cultuur wil veranderen, moet eerst leren kijken.

Een antropoloog in het hart van het bedrijf

Klassieke antropologie beschrijft en begrijpt samenlevingen. Corporate antropologie gebruikt dezelfde methode, maar met een ander doel: verandering. “Het is alsof je een antropoloog bent in een afgelegen stam, maar dan midden in het hart van een bedrijf,” zegt François. “Je onderzoekt de cultuur, maar het uiteindelijke doel is altijd: wat willen wij veranderen, en hoe?”

Het gereedschap is participerende observatie. Aanwezig zijn, kijken, vragen stellen, luisteren, en zo de patronen blootleggen die bepalen hoe een organisatie werkelijk werkt. Daar zitten de hefbomen voor verandering. Niet in het strategiedocument, wel in de gang, de vergaderzaal en de koffiehoek.

Vraag een vis niet om het water te beschrijven

François zocht vooral concrete handvaten. “We leunen vaak te veel op intuïtie en generieke modellen wanneer we cultuur willen veranderen. Maar hoe definieer je eigenlijk wat een organisatiecultuur is? En hoe maak je een verandering tastbaar en duurzaam?”

Zijn belangrijkste les: we springen te snel naar de gewenste cultuur, zonder goed te kijken naar wat er al is. “Een veelgemaakte fout is dat we te veel vertrouwen op de analyse van de klant zelf, terwijl die middenin het systeem zit. Dat is alsof je een vis vraagt het water te beschrijven. Onmogelijk.”

Dus leer je systematisch observeren. Hoe begroeten mensen elkaar? Hoe zijn de werkruimtes ingericht? Hoe worden vergaderingen geleid? Wie spreekt eerst, en wie heeft het laatste woord? Die kleine signalen vertellen vaak meer over een cultuur dan eender welke enquête.

Leiderschap is een spiegel

Wie leert kijken, ziet ook macht, en niet alleen waar het organigram ze plaatst. “Het leiderschap van een organisatie is als een spiegel voor de cultuur,” zegt François. “Alles, van hoe een leider communiceert tot de inrichting van het kantoor, vertelt een verhaal over de organisatiecultuur.”

Dat heeft gevolgen voor hoe je verandering aanpakt. De opleiding bevestigde iets wat Beanmachine al lang doet: bottom-up werken, en dan niet alleen met de gebruikelijke ambassadeurs, maar vooral met de informele influencers. De mensen naar wie anderen luisteren, ook als ze geen titel hebben. En met een sterk verhaal over de verandering, een change story die mensen zelf kunnen navertellen.

Weerstand is informatie

Elke cultuurverandering roept weerstand op. Voor François is dat geen obstakel, maar data. “Je kunt niet alles in één keer veranderen. Een antropologische benadering leert je kijken naar wat functioneel is binnen de huidige cultuur, en wat moet worden aangepast om toekomstbestendig te zijn.” Wat mensen verdedigen, beschermt vaak iets wat de moeite waard is.

Rituelen die je zelf bouwt

Culturen leven van rituelen, en organisaties zijn geen uitzondering. François paste dat ook binnen Beanmachine toe, bijvoorbeeld bij het afscheid van twee collega’s, Stien en Greet. “Het ging niet alleen om een afscheid, maar om het bouwen van nieuwe rituelen die afgestemd zijn op onze cultuur.” Een goed ritueel maakt zichtbaar wat een organisatie belangrijk vindt, en brengt mensen samen rond iets wat groter is dan hun takenlijst.

Welke cultuurtransitie maak jij door?

Een van de tools die François meenam, is de kaartenset van het totemmodel van Braun en Kramer. De totempaal staat voor de ziel van de organisatie: waarden, gedrag en rituelen. Je verplaatst hem niet zomaar. Het model onderscheidt vijf soorten cultuurtransities, elk met een eigen aanpak en een eigen rol voor leiders:

  1. Cultuurcreatie. Een nieuwe organisatie: hoe zet je ideeën en dromen om in gedrag en systemen?
  2. Culturele continuïteit. De organisatie groeit en floreert: hoe behoud je wat sterk is?
  3. Heroriëntatie. Vastgelopen in systemen en procedures: wat was ook alweer de kern?
  4. Cultureel herstel. Delen van de organisatie werken niet meer, of de cultuur is toxisch geworden. Er is dringend actie nodig.
  5. Culturele transformatie. De huidige cultuur volstaat niet meer en er is een diepgaande verandering nodig.

De kaarten helpen om te benoemen in welke transitie je zit, op basis van wat je ziet, hoort en voelt. Pas daarna kies je de interventies, de rituelen en de leiderschapsstijl die erbij passen.

De leider van het ondertussen

Waar François verder in wil graven, is de liminale leider. “In elke cultuurverandering is er een tussenfase, een periode van ‘niets’ tussen het oude en het nieuwe. In die fase heb je een liminale leider nodig, iemand die de mensen door die ambiguïteit kan loodsen.” Dat is niet per se wie de organisatie straks zal leiden. Wel iemand die onzekerheid kan dragen zonder ze te snel op te lossen.

Ook als professional bracht de leergang hem verder: met minder oordeel naar andere culturen kijken, en beter omgaan met ambiguïteit. “Ik ben meer gegroeid naar wat Robert Kegan een self-transforming mind noemt.”

Drie vragen voor je volgende cultuurtraject

  • Wie heeft er de voorbije maand echt gekeken naar hoe er bij jullie vergaderd, begroet en beslist wordt?
  • Naar wie luisteren mensen, los van hun titel?
  • In welke van de vijf transities zit jouw organisatie, en vraagt die het leiderschap dat je nu inzet?

Cultuur verander je niet met een nieuwe waardenlijst. Wel met een scherpe blik op wat er vandaag al is.

Dit artikel verscheen eerder in ons Beanzine. Wil je het magazine gratis in je brievenbus? Registreer je hier.

Spread de Beanmachine vibe!

Meer Artikels

Kris Govaert in action – Beanmachine
Teamontwikkeling

AI maakt je sneller. Je team ook?

Eén op de vijf kenniswerkers vraagt liever AI dan een collega. Wat dat doet met vertrouwen en samenwerking in je team, en drie vragen voor je volgende teamoverleg.

Hans Donckers in gesprek tijdens een Beanmachine-sessie
Leiderschapsontwikkeling

Gretig om te leiden, of klaar om te leiden?

Wie meteen zijn hand opsteekt voor een leidinggevende rol, is niet altijd de beste keuze. Hans Donckers over twijfel als teken van maturiteit, Kegan en jezelf leiden.

Meer versgemalen inzichten in je inbox ontvangen?

Schrijf je in op onze nieuwsbrief!